Inleiding

Binnen de islamitische geschiedenis hebben zich diverse stromingen ontwikkeld die afweken van de leer van Ahl al-Sunnah wa-l-Jamāʿah. Sommige daarvan, zoals de Kharijieten en hun afsplitsingen, waaronder de Ibadiyya en later het Yazidisme, vertoonden extreme opvattingen over geloof, zonde en sociale orde. Deze groepen ontstonden uit politieke conflicten en religieuze interpretaties, maar ontwikkelden zich tot sektarische bewegingen met eigen rituelen, leerstellingen en maatschappelijke structuren. In deze bijdrage wordt hun oorsprong, ontwikkeling en theologische beoordeling besproken aan de hand van klassieke soennitische bronnen.

De Kharijieten, Ibadiyya en Yazidi ‘s: een historisch-theologische analyse

Zoals beknopt vermeld in Taʿrīfāt van Sayyid Sharīf al-Jurjānī en uitvoerig behandeld in Al-Milāl wa-l-Niḥāl van al-Shahrastānī, bestond de Kharijitische stroming uit zeven hoofdgroepen. Eén daarvan is de Ibadiyya-groep, die haar naam ontleent aan ʿAbdullāh ibn ʿIbād. Deze man verliet Ḥazrat ʿAlī (raḍiyAllāhu ʿanhu) nadat deze een overeenkomst sloot met Ḥazrat Muʿāwiyah (raḍiyAllāhu ʿanhu) via bemiddeling. Ibn ʿIbād vestigde zich in Tripoli (Afrika), waar hij de Ibadiyya-sekte stichtte. Zijn volgelingen kwamen in opstand tegen de kalief en veroverden Tripoli in 153 Hijri. Zij beschouwden andere moslims als ongelovigen, verklaarden het geoorloofd om eigendommen van moslims te confisqueren in oorlogstijd, en stelden dat het begaan van grote zonden iemand buiten de islam plaatst. Ook Ḥazrat ʿAlī en vele metgezellen van de Profeet ﷺ werden door hen als ongelovigen beschouwd. Een latere invloedrijke figuur was ʿAbd al-ʿAzīz ibn Ibrāhīm (1129–1222 Hijri/ 1717–1808 n.Chr.), auteur van Kitāb al-Nīl, dat leidde tot een toename van Ibadiyya-aanhangers in Algerije. Ook het werk Qawāʿid al-Islām van Ismāʿīl Jilātī (gest. 749 Hijri/ 1349 n.Chr.), gedrukt in Egypte, wordt door hen hoog gewaardeerd.

De Kharijieten

De Kharijieten (al-Khawārij) vormen een van de vroegste en meest radicale afscheidingsbewegingen binnen de islamitische geschiedenis. Hun oorsprong ligt in de politieke onenigheid over het arbitrageproces tussen Ḥazrat ʿAlī (raḍiyAllāhu ʿanhu) en Ḥazrat Muʿāwiyah (raḍiyAllāhu ʿanhu) na de Slag bij Ṣiffīn (37 Hijri/ 657 n.Chr.). De Kharijieten verwierpen elke vorm van bemiddeling en verklaarden dat alleen Allāh het oordeel toekomt (lā ḥukma illā li-llāh). Deze ideologische breuk leidde tot een gewelddadige en takfir-gerichte stroming die andere moslims als ongelovigen bestempelde op basis van zonde en politieke keuzes. Hun invloed reikte tot diverse subgroepen, waaronder de Ibadiyya, en hun leerstellingen vormden een precedent voor latere extremistische bewegingen.

De Ibadiyya-sekte

De Ibadiyya is een vroege afsplitsing van de Kharijieten, ontstaan in de eerste eeuw van de islamitische jaartelling. De stroming is genoemd naar ʿAbdullāh ibn ʿIbād, die zich afscheidde van Ḥazrat ʿAlī (raḍiyAllāhu ʿanhu) na diens arbitrage met Ḥazrat Muʿāwiyah (raḍiyAllāhu ʿanhu). Hoewel de Ibadiyya zich later distantieerde van de extremistische takfir-opvattingen van de Kharijieten, behield zij fundamentele kenmerken zoals het verwerpen van zondige leiders en het legitimeren van opstand tegen hen. De beweging vestigde zich in Tripoli en breidde zich uit naar Noord-Afrika en Oman. Binnen de soennitische traditie wordt de Ibadiyya beschouwd als een sektarische groepering die afwijkt van de leer van Ahl al-Sunnah wa-l-Jamāʿah, met name door haar oordeel over zondaars en metgezellen van de Profeet ﷺ.

De Yazidi ‘s

De Yazidi ‘s vormen een religieuze minderheid met wortels in Noord-Irak, die bekendstaat om haar syncretische geloofssysteem. Hun leerstellingen combineren elementen uit de islam, het christendom, het zoroastrisme en lokale tradities. Binnen de islamitische orthodoxie worden zij echter beschouwd als buiten de grenzen van de islam, onder andere vanwege hun verering van een entiteit die zij aanduiden als de “pauwengel” (Malak Ṭāwūs), die in soennitische bronnen wordt geïdentificeerd met Iblīs. Hun rituelen, zoals zonaanbidding, het bezoeken van graven als ḥajj, en het verbod op lezen en schrijven, wijken fundamenteel af van de islamitische aanbiddingspraktijken. Klassieke soennitische werken zoals Bahjat al-Fatāwā, Bāriqah en Ḥadīqah kwalificeren de Yazidi ‘s als ongelovigen vanwege hun uitspraken en praktijken die strijdig zijn met de leer van Ahl al-Sunnah wa-l-Jamāʿah.

Toelichting: afgeleide groepen en het ontstaan van Yazidisme

De Ibadiyya splitste zich in vier subgroepen. De volgelingen van Yazīd ibn Anīsah werden Yazidiyya genoemd. Zij geloofden dat een profeet uit Perzië zou verschijnen, aan wie een hemels boek zou worden geopenbaard. Deze profeet zou voortkomen uit de religie van Mohammed ﷺ, zich aansluiten bij de Sabīʿiyya-groep en sterren aanbidden. Volgens hun leer wordt elke zondaar, ongeacht de ernst van de zonde, als ongelovige beschouwd.

Volgens Shaykh ʿAmawī, een Yazidi-leider die in maart 1385 Hijri (1966 n.Chr.) van Irak naar Anatolië kwam, was de grondlegger van het Yazidisme een Syriër genaamd ʿAdī. Hij vluchtte voor de onderdrukking van de Abbāssiden en vestigde zich in de vallei van Ladesh, in het gebergte ten noorden van Irak. Daar stichtte hij de religie ʿAdawiyya, die zich onder Koerden en Arabieren verspreidde en later bekend werd als Yazidisme. ʿAdī stierf in 550 Hijri (1154 n.Chr.) op tachtigjarige leeftijd. Zijn opvolgers waren Adī II, diens neef Shaykh Ḥasan, en latere leiders. Onder Shaykh Ḥasan groeide de gemeenschap tot circa 80.000 volgelingen.

Het Yazidisme is een syncretische religie met elementen uit islam en christendom. Hun heilige boek Kitāb al-Jalwa, geschreven in Arabisch en Koerdisch, werd in 1331 Hijri (1913 n.Chr.) in het Duits vertaald door Maximilian Butner. Yazidi ’s aanbidden Satan, die zij aanduiden als “engel” en “pauw”. Zij geloven dat de duivel verantwoordelijk is voor rampen en vereren hem uit vrees. Wie bij de duivel zweert, wordt door hen gedood.

Rituelen en maatschappelijke positie

Yazidi ‘s kennen geen islamitische geloofs- of aanbiddingspraktijken. Zij noemen het bezoeken van graven in het dorp Badir (vallei van Ladesh) hun ḥajj, dat plaatsvindt in september. Dagelijks richten zij zich bij zonsopgang tot de zon, kussen de grond waar het eerste licht valt, en smeken bij zonsondergang. Deze rituelen noemen zij ṣalāh en aanbidding. In januari vasten zij drie dagen, wat zij eveneens aanduiden als islamitisch vasten. Door deze terminologie worden zij soms ten onrechte als moslims beschouwd.

Het is binnen hun gemeenschap verboden om te leren lezen of schrijven, wat leidt tot wijdverspreide onwetendheid. Ook het scheren van de baard wordt als zondig beschouwd. Tegen deze religie, die volgens islamitische bronnen leidt tot wereldlijk en eeuwig lijden, ondernam Zangī ʿImād al-Dīn, de amīr van Mosul, als eerste actie. Hij zond zijn commandant Badr al-Dīn Luʾluʾ tegen Shaykh Ḥasan, wat leidde tot verspreiding van de Yazidi ‘s.

Volgens Shaykh ʿAmawī zijn er tegenwoordig circa tien miljoen Yazidi ‘s, verspreid over Irak, Syrië, Jemen, Azerbeidzjan, Turkije en India. Door hun onwetendheid zijn zij vatbaar voor ideologische propaganda, waaronder het communisme. ʿAmawī beweerde dat er drie miljoen communistische Yazidi ‘s in Rusland waren, en dat Yazidi ‘s betrokken waren bij de communistische opstand tegen de regering van ʿAbd al-Salām in Irak.

Yazīd, de Omayyadische kalief, heeft geen historische of religieuze band met deze groep. Hun huidige leider, Shaykh ʿAmawī, werd in 1930 in Ladesh geboren en is generaal in het Iraakse leger. Hij nam deel aan militaire operaties tegen islamitische Koerden in Irak.

Juridische en theologische beoordeling

In Bahjat al-Fatāwā staat geschreven: “In Bagdad zijn er velen die zichzelf moslims noemen, maar zij verklaren het verboden als toegestaan, aanbidden de zon en vereren de duivel. Zij komen in opstand tegen de Ūlū al-Amr en praktiseren rituelen van ongeloof. Hun woonplaats is Dār al-Ḥarb. Indien hun mannen tijdens strijd tegen moslimsoldaten tot de islam toetreden, zullen zij niet worden gedood. Indien hun vrouwen hun ongeloof opgeven, is het toegestaan om gemeenschap met hen te hebben als jāriyah.”

In de werken Bāriqah en Ḥadīqah wordt gesteld dat Yazidi ‘s ongelovigen zijn, onder andere vanwege hun uitspraak: “Er zal een profeet verschijnen in Iran.”

Bronnen

• Al-Ghumnī, ʿAbd al-Raḥmān. (z.j.). Al-Bāriqah.
• Al-Jurjānī, S. S. (z.j.). Al-Taʿrīfāt. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Nabhānī, Yūsuf. (z.j.). Al-Ḥadīqah al-Nadiyyah.
• Al-Shahrastānī, M. (1984). Al-Milāl wa-l-Niḥāl. Dār al-Maʿrifah.
• Bahjat-ul-Fatāwā. (z.j.). Bahjat-ul-Fatāwā. Diverse edities.
• Butner, M. (1913). Kitāb al-Jalwa (Duitse vertaling).
• Ibn Ibrāhīm, ʿAbd al-ʿAzīz. (z.j.). Kitāb al-Nīl. Algerijnse uitgave.
• Jilātī, Ismāʿīl. (z.j.). Qawāʿid al-Islām. Egyptische druk.