Inleiding

De ʿIsmāʿīliyya is een tak of sekte binnen de Shia. Deze beweging was het meest actief als religieus-politieke stroming van de 9e tot de 13e eeuw. De ʿIsmāʿīliyya bestond uit verschillende bewegingen, waaronder de Fātimiden, de Qarāmiṭa (Qarmatians) en de Nizārī’s. De ʿIsmāʿīliyya heeft een interessante geschiedenis en heeft invloed gehad op verschillende delen van de wereld.

In Egypte is er ook een stad genaamd Ismaïlia. Deze stad ligt in het noordoosten van Egypte, aan de westelijke oever van het Suezkanaal. Het is de hoofdstad van het gouvernement Ismaïlia en had in 2021 naar schatting een bevolking van ongeveer 430.000 mensen (of circa 750.000 als de omliggende landelijke gebieden worden meegerekend).

Verder is er ook het ʿIsmāʿīliyya-paleis in Bakoe, Azerbeidzjan. Dit historische gebouw dient momenteel als het presidium van de Academie van Wetenschappen van Azerbeidzjan en bevindt zich aan de Istiglaliyyat-straat.

Milāl wa Nihāl

In het boek Milāl wa Niḥāl staat geschreven dat de sjiieten zich in twintig groepen afscheidden. Een van hen is de ʿIsmāʿīliyya-groep. Ze hebben zeven namen. Hun eerste naam is Bāṭiniyya, want ze geloven niet in de openlijke betekenissen van de Heilige Qur’ān en ontlenen verschillende betekenissen aan hun eigen begrip. Ze zeggen dat de Heilige Qur’ān ẓāhir (schijnbare) en bāṭin (innerlijke, essentiële) betekenissen heeft; de bāṭin is noodzakelijk: niet de schaal, maar de essentie van de walnoot is noodzakelijk.

Āyāt al-Karīm in de Heilige Qur’ān en aḥādīth moeten echter hun schijnbare betekenis behouden. Als een āyat al-Karīm duidelijker kan worden begrepen (door een āyat al-Karīm die je eerder hebt ontmoet), dan kan de eerdere āyat al-Karīm een andere betekenis krijgen, op een manier die overeenkomt met de latere. Tenzij er een sterke noodzaak is, is het ongeloof en kufr om de schijnbare betekenis ervan te negeren en verschillende betekenissen te interpreteren. Want door dit te doen proberen sommige mensen de Sharīʿah te veranderen en te bederven.

Hun tweede naam is Qarāmiṭa, want het is een persoon genaamd Ḥamdān Qarmiṭ die deze sekte heeft uitgevonden. Ḥamdān is de naam van een dorp in de buurt van de stad Wasīṭ in Basra.

Hun derde naam is Ḥurumiyya, want ze verklaren veel ḥarām-daden voor ḥalāl.

Hun vierde naam is Sabīʿiyya, want ze zeggen dat er zeven profeten zijn die een Sharīʿah hebben gebracht. Zes van hen, zeggen ze, zijn: Ḥazrat Ādam, Ḥazrat Nūḥ (Noah), Ḥazrat Ibrāhīm, Ḥazrat Mūsā (Mozes), Ḥazrat ʿĪsā (Jezus) en Ḥazrat Muḥammad ﷺ; de zevende is de Mahdi. Ze zeggen dat er tussen elke twee profeten zeven imāms (religieuze leiders) zijn geweest, die ze Nāṭiq noemen. Ze zeggen dat er in elke eeuw zeven religieuze leiders zijn.

Hun bekendste naam is ʿIsmāʿīliyya, want ze zeggen dat na de dood van Imām Jaʿfar aṣ-Ṣādiq (RaḥimahuAllāh), zijn oudste zoon Ismāʿīl de leider van de moslims werd. Ze verschenen als volgt:

• Toen ze zagen dat de islam zich snel over drie continenten verspreidde, zeiden de magiërs – dat wil zeggen de vuuraanbidder ketters in India –: “Het is onmogelijk om de moslims te overwinnen of hun verspreiding door het zwaard te stoppen. Er zit niets anders op dan hen van binnenuit te ondermijnen. Laten we de jongeren en onwetenden onder hen op een dwaalspoor brengen door hun boeken betekenissen te geven volgens onze eigen overtuigingen.” Hun leider, Ḥamdān Qarmiṭ, stelde de volgende basisprincipes vast:
• We zullen niet spreken met degenen die religieuze kennis hebben. We zullen ons verbergen wanneer we op een plaats zijn waar een religieuze ʿālim is.
• We zullen (solidariteit betuigen met iedereen en) spreken volgens de wens en het genoegen van degene met wie we spreken. Zāhid zullen bijvoorbeeld worden geprezen wanneer men in hun nabijheid is. Een fāsiq (zondaar) zal te horen krijgen dat de zonde waaraan hij verslaafd is, niet verboden is. [In aanwezigheid van soennitische moslims prijzen ze de Ahl as-Soennah. Ze zeggen: “Wij zijn broeders.”]
• Moslims zullen doordrongen raken van achterdocht en aarzeling ten aanzien van de geboden en verboden van de Sharīʿah. We zullen bijvoorbeeld proberen hun geest te verwarren door vragen te stellen als: “Terwijl een vrouw het vasten moet inhalen dat ze op het juiste moment heeft gemist vanwege een excuus, waarom hoeft ze haar rituele gebeden dan niet in te halen?” “Aangezien urine vuiler is dan sperma, waarom is het dan niet verplicht om ghusl te verrichten na het urineren?” “Waarom bestaan niet alle vijf rituele gebeden (ṣalāh) uit twee, drie of vier rakʿāt?”
• Ze verplichten jullie tot geheimhouding. Ze zeggen dat Allāh geheimhouding gebiedt in de Heilige Qur’ān.
• Ze zeggen dat religieuze en wereldlijke beroemdheden hen bewonderen en prijzen.
• Om te misleiden verdedigen ze eerst de zaken waarin iedereen gelooft.
• Tegen de jongeren op wie ze zich richten, beginnen ze het geloof van Ahl as-Soennah te belasteren en zeggen ze dat het achterhaald is. Uiteindelijk raken deze jongeren gewend aan het plegen van ḥarām-daden. Om dit te rechtvaardigen geven ze verkeerde betekenissen aan āyāt al-Karīm en aḥādīth. Ze zeggen: “Dit zijn de innerlijke betekenissen. Niet elke ʿālim kan deze begrijpen.”

Soennitische Analyse van de ʿIsmāʿīliyya volgens Milāl wa Niḥāl

Naam van de Groep	Reden voor Naamgeving	Kernpunten van Geloof/ Praktijk
Bāṭiniyya	Geloven in verborgen betekenissen van de Qur’ān	Ontkennen ẓāhir, benadrukken bāṭin; misbruik van interpretatie
Qarāmiṭa	Genoemd naar Hamdān Qarmiṭ	Oprichter van de sekte; strategie van ondermijning
Ḥurumiyya	Verklaren ḥarām als ḥalāl	Normaliseren van verboden daden
Sabīʿiyya	Geloof in zeven profeten en zeven Nāṭiq	Mahdi als zevende profeet; cyclus van leiderschap
ʿIsmāʿīliyya	Volgen Ismāʿīl na Jaʿfar aṣ-Ṣādiq	Legitimeren leiderschap via erfopvolging
Suleimaniya	Tak gesticht door Sulaymān bin Ḥasan	Filosofische verdieping van sektarische leer
Geheime Strategieën	Misleiding, relativisme, geheimhouding	Verwarde logica, aanval op Ahl as-Soennah, normalisering van zonde

---

Ze zeggen bijvoorbeeld: “Paradijs betekent ontsnappen aan aanbiddingen en plezierige dingen doen. De hel betekent de last van aanbiddingen verdragen en afzien van ḥarām-daden.”

Vroeger verwierven ze veel van hun kennis van Griekse filosofen. Ze zeiden bijvoorbeeld: “De Schepper is noch bestaand, noch niet-bestaand. Hij is niet alwetend of onwetend. Hij is noch machtig, noch machteloos. Dat geldt ook voor al Zijn eigenschappen. Want als men zegt dat ze bestaan, zullen ze vergeleken worden met schepselen; als men zegt dat ze niet bestaan, dan worden ze gelijkgesteld aan niet-bestaan. De Schepper is noch eeuwig, noch tijdelijk.”

Ḥasan bin Muḥammad aṣ-Ṣabbāḥ, een van hen, besefte dat het pad dat ze volgden verkeerd was en verbood jongeren om kennis van de Dīn te leren en de oude boeken van de ʿulamāʾ te lezen. Hij verbood met geweld discussies met de ʿulamāʾ van Ahl as-Soennah en het lezen van hun boeken. Hij zei: “De toename van ʿilm al-ẓāhir (uiterlijke kennis) bedekt en dooft ʿilm al-bāṭin (verborgen kennis).” Ze lappen de Sharīʿah aan hun laars. Ze ontkennen de geboden en verboden van de Sharīʿah. Ze hebben gekozen voor een leven van goddeloosheid en wetteloosheid, als beesten. Ze hebben zich in verschillende groepen en takken verdeeld. Tegenwoordig zijn de Wahhābī’s, die zich in Arabië hebben verspreid, een van deze groepen.

Sulaymān bin Ḥasan, de stichter van de Suleimaniya-tak van de ʿIsmāʿīliyya, stierf in 1005 Hijri [1597 na Christus]. Hij legt in detail de geheime filosofie van deze corrupte groep uit in zijn boek Nuhab al-Multaqiṭa.

Bronnen

Onderstaande bronnen bevestigen dat Kitāb al-Milāl wa al-Niḥāl een van de meest gezaghebbende soennitische werken is voor het beschrijven van sekten zoals de ʿIsmāʿīliyya.

Al-Shahrastānī, Abū al-Fatḥ Muḥammad ibn ʿAbd al-Karīm. (1984). Muslim sects and divisions: The section on Muslim sects in Kitāb al-Milāl wa al-Niḥāl (A. K. Kazi & J. G. Flynn, Trans.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203037805

Klassiek heresiografisch werk van een Ashʿaritisch geleerde, veelgebruikt in soennitische analyses van sekten zoals de ʿIsmāʿīliyya.

Al-Shahrastānī, M. ibn ʿAbd al-Karīm. (n.d.). Kitāb al-Milāl wa al-Niḥāl (ʿAbd al-ʿAzīz Muḥammad al-Wakīl, Ed.). Dār al-Fikr.

Arabische editie, veelgeciteerd in soennitische studies. Wordt beschouwd als een objectieve catalogus van religieuze stromingen.

Gaiser, A. R. (2008). Satan’s seven specious arguments: al-Shahrastānī ’s Kitāb al-Milāl wa-l-Niḥāl in an Ismāʿīlī context. Journal of Islamic Studies, 19(2), 178–195. https://doi.org/10.1093/jis/etn001

Analyse van de ʿIsmāʿīliyya binnen het kader van al-Shahrastānī ‘s werk, met nadruk op soennitische heresiografie.

Cureton, W. (Ed.). (1842). Kitāb al-Milāl wa al-Niḥāl: Book of Religious and Philosophical Sects by Muḥammad al-Shahrastānī. London: Society for the Publication of Oriental Texts. Eerste Engelse vertaling van het Arabische origineel, gebruikt in klassieke oriëntalistische en soennitische studies.

Haarbrücker, T. (1850–1851). Religionspartheien und Philosophenschulen. Halle: C. A. Schwetschke. Duitse vertaling van Milāl wa Niḥāl, gebruikt in Europese soennitische academische context.

Monnot, G., & Gimaret, D. (Trans.). (1986). Livre des Religions et des Sectes (Vol. 1). Paris: UNESCO.
Monnot, G., & Jolivet, J. (Trans.). (1993). Livre des Religions et des Sectes (Vol. 2). Paris: UNESCO. Franse vertaling, gefinancierd door UNESCO, gebruikt in internationale soennitische studies.