Islamitische theologie is de Kennis van Allāh’s Openbaring en zijn relatie tot de wereld. Het Latijnse woord ‘theologia’ is vertaalt naar ‘redevoering van Allāh Ta’ālā’. Theologie definieer ik als volgt: “Het leren en toepassen van de studie van het islamitisch geloof, oefening en ervaring die gebaseerd is op Allāh’s religieuze boeken of bronnen, namelijk de Heilige Qur’ān, en de profetische tradities.” De bijdrage van de vroege generaties moslims tot aan de Schriftgeleerden van vandaag heeft een belangrijke invloed gehad bij het vormen van islamitische theologie. Aangezien alle islamitische wetenschappen rechtstreeks verbonden zijn met de Leiding van Allāh Ta’ālā aan de mensheid, kan worden gezegd dat alle aspecten van de islam een theologische status hebben.

De wetenschappen kalām (redevoering), tibb (geneeskunde), falsafa (filosofie), tasawwuf (islamitische spiritualiteit) en daarnaast de vertoning over en de evolutie van fiqh (jurisprudentie) verklaren dat een groot aantal theologische ontwikkelingen en uitbreidingen binnen deze wetenschappen zich hebben voorgedaan in de islamitische leer in de loop der islam geschiedenis. De theologie van geestelijke verzorging is in de geest al opgenomen in het doel van Allāh’s Openbaring die inherent is aan het islamitische gebied van akhlāq (zeden en karakter), tasawwuf (islamitische spiritualiteit) en worden gehaald uit de Sunnah (praktijk en leer van de Heilige Profeet Mohammed ﷺ). Dit gebied van de geestelijke verzorging (ontmoeting tussen moslims en de moderne westerse samenlevingen) is niet systematisch ontwikkeld aan de steeds groeiende behoeften van de moslims in Nederland door beter tegemoet te komen aan interageren met ziekenhuizen, verpleeghuizen, bejaardentehuizen, vrouwen crisiscentra en andere sociale instellingen en diensten.

Een theologie van de islamitische counseling

Het doel van dit artikel is te voorzien in een vereenvoudigde en systematisch inzicht van deze vorm van de theologie die zowel de gezondheidszorg, sociale, religieuze leiders en leken kan helpen in hun dagelijkse zorg voor mensen in nood. Na het geven van een algemeen overzicht van de beweegredenen van het menselijk bestaan ​​op aarde, zal dit artikel zich richten op het qalb (spirituele hart) van de mens, de functie en de rol in de geestelijke zorg voor de ‘ander’.

In beginsel zijn er drie redenen van het leven van de mensen op aarde:

1. De aarde te bewonen;
2. Allāh Ta’ālā aanbidden. ”En ik heb de djinn en de mensen slechts tot Mijn aanbidding geschapen.” Surah az-Zāriyāt (de verspreidende winden) H51, vers 56

Hier is aanbidden flexibel bedoelt, namelijk niet alleen de vijf verplichte zuilen van de islam naleven, maar volgens Imām Al-Ghazālī[1] is het doel van de schepping om Allāh Ta’ālā ook door Zikr te aanbidden en hierdoor Mārifat kimiyaI sa ‘adat (de realisatie om Allāh Ta’ālā te bereiken).

• Om Allāh Ta’ālā te vertegenwoordigen op aarde. Wanneer de realisatie is vervolmaakt door devotionele en oprechte aanbidding kan men de titel van khalifat-ul-Ard of Allāh’s vertegenwoordiger op aarde begunstigd krijgen.

Allāh Ta’ālā openbaart:

 وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي ٱلأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّيۤ أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ

“En toen uw Heer tot de engelen zei, “Ik wil een stedehouder op aarde plaatsen,” zegden zij: “Wilt Gij er iemand plaatsen die er onheil zal stichten en bloed zal vergieten, terwijl wij U verheerlijken met de lof die U toekomt en Uw Heiligheid prijzen,” antwoordde Hij: “Ik weet wat jij niet weet.” Surah al-Baqarāh (de koe) H2, vers 30

De bewoning van de aarde door de mens is niet toevallig. De Qur’ān geeft aan dat de mens een bijzondere positie en rol in het universum heeft. De mens is anders in het universele plan van de dingen vooral, omdat hij geschapen is om anders te zijn. Tijdens het spreken over de innerlijke mentale elementen van de mens, de Qur’ān maakt gebruik van een aantal woorden als rooh (geest), nafs (ziel), qalb (hart), ‘aql (intellect), die verschillende betekenissen en functies hebben, maar zijn aan elkaar gerelateerd omdat ze vormen de innerlijke natuur van de mens.

Allāh Ta’ālā openbaart:

 وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلآئِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ

“Toen uw Heer tot de engelen zeide: “Ik ga de mens uit droge, klinkende klei scheppen, uit leem gewrocht. Wanneer Ik hem daaruit heb gevormd en hem Mijn geest heb ingeblazen, valt dan in onderdanigheid voor hem neer.” Surah al-Hijr (het rotsachtige pad) H15, verzen 28-29

De essentie van het innerlijke wezen wordt in bovenstaande verzen beschreven.[2] Prof. dr. Zafar Haq Ansāri (onderzoeker in de islamitische psychologie) legt uit, terwijl de rooh lijkt te verwijzen naar de bijzondere geestelijke en Allāh’s elementen in de mens is het qalb vermoedelijk het operationele agentschap van psyche (ziel) die de spirituele potentie transformeert in de werkelijkheid.[3]

Het spirituele hart

Het hart (al-qalb) heeft een verscheidenheid aan betekenissen. Deze omvatten fluctuatie, draaien rond of achteruitrijden. ‘Gezegend zijn degene met een rein hart, want zij zullen Allāh Ta’ālā zien.[4] Imām Al-Ghazālī (radi Allāhu anhu) wijst in zijn magnum opus, dat het hart uit twee dingen bestaat, namelijk het fysieke hart en de devote entiteit. Hij zegt dat de spirituele qalb in essentie van de mens is. Het is de taak dat deze devote entiteit om de potentiële zetel van Allāh’s Verlichting en sereniteit gezond te houden voor het fysieke lichaam om optimaal te kunnen functioneren.

De Heilige Profeet Mohammed ﷺ legde uit: “Zeer zeker in de borstkast van de mens is een klomp vlees, indien het gezond is dan is het hele lichaam gezond, en als het corrupt is dan is als gevolg het hele lichaam beschadigd. Is het niet het hart?” Dit benadrukt het feit dat het hart in aanraking kan komen met verschillende ongezonde ‘ziekten’ zoals lust, woede, jaloezie, haat, hoogmoed, etc.[5]  Echter, deze kwalen kunnen niet worden uitgeroeid, door alleen mantra (formules) te lezen of andere oppervlakkige formules.

De term tazkiyah (zuivering) gaat veel dieper dan bovengenoemd. Het is een gedisciplineerd proces dat zijn zaad op de eerste plaats revolutionair gefundeerd legt in het hart. Deze Verlichting is een moment van Allāh’s unieke interventie of de eerste straal van Allāh’s Licht dat het hart vergroot. Dit is het begin van een persoonlijke transformatie.

Allāh Ta’ālā openbaart:

أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ

“Hebben Wij uw borst niet voor u verruimd?” Surah Al-Sharh (de expansie) H94, vers 1

Dan wanneer het zaad gelegd is, kan de voeding en bescherming van Allāh’s Licht beginnen. Er zijn verschillende stadia van de harten zoals genoemd in de Qur’ān. Daarom moet het belang van het hart, de verschillende stadia en welzijn samen met de zuivering van de reis niet worden onderschat.

Allāh Ta’ālā openbaart:

هُوَ ٱلَّذِيۤ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوۤاْ إِيمَٰناً مَّعَ إِيمَٰنِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرْضِ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً

“Hij is het, Die rust in het hart der gelovigen heeft neergezonden, opdat zij geloof aan hun geloof mogen toevoegen en aan Allāh behoren de scharen der hemelen en der aarde en Allāh is Alwetend, Alwijs.” Surah al-Fath (de overwinning) H48, vers 4

Een weg naar het toevoegen van het geloof aan een geloof is Zikr (herinnering, herhalen) van de mooie al-Asmā al-Husnā (Attributen van Allāh Ta’ālā).

Allāh Ta’ālā openbaart:

 وَللَّهِ ٱلأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ فَٱدْعُوهُ بِهَا وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِيۤ أَسْمَآئِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ

“Aan Allāh behoren alle goede eigenschappen. Roept Hem daarbij aan. En laat degenen, die ten opzichte van Zijn eigenschappen van de rechte weg afwijken, met rust. Hun zal worden vergolden naar hetgeen zij hebben bedreven. Surah al-A’rāf (de verheven plaatsen) H7, vers 180

Deze herinnering is zowel naar buiten (met de tong) als naar binnen (met het hart) gericht en het doel voor de herinnering is een permanente status te worden. Het dient zowel overdag als in de avond en nacht uitgevoerd te worden.

Allāh Ta’ālā openbaart:

 إِنَّ فِي خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرْضِ وَٱخْتِلاَفِ ٱلَّيلِ وَٱلنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُوْلِي ٱلأَلْبَابِ

“Er zijn voorzeker in de schepping der hemelen en der aarde en in de wisseling van dag en nacht tekenen voor mensen van begrip.” Surah al-Imrān (het huis van Imrān) H3, vers 190

Sheikh Abdul Qādir Jilāni[6] (radi Allāhu anhu) vermeldt in zijn boek Sirr ul-Asrār wal Mazhar al-Anwar, dat de weg om het hart vrij te maken, om het te zuiveren, kan door Allāh Ta’ālā te herinneren. In het begin kan deze herdenking alleen uiterlijk gedaan worden door Zijn Namen te herhalen (ze hardop spreken) zodat u zelf en anderen het kunnen horen en onthouden. Zodra de herinnering aan Hem constant wordt, zinkt de gedachtenis naar het hart en wordt het innerlijk (stil).

Allāh Ta’ālā openbaart:

إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَٰناً وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

“Ware gelovigen zijn slechts degenen wier hart vol vrees klopt, wanneer de Naam van Allāh wordt genoemd en wanneer Zijn tekenen hun worden voorgelezen, doet dit hen in geloof toenemen en op hun Heer vertrouwen.” Surah al-Anfāl (de oorlogsbuit) H8, vers 2

Volgens Sheikh Abdul Qādir Jilāni (radi Allāhu anhu) betekent ‘vrees’ hier ontzag, liefde van Allāh Ta’ālā. In hetzelfde traktaat komt hij tot de conclusie dat wanneer een innerlijke zuiverheid als gevolg is bereikt, hij/zij is verfraaid met het beste karakter, zeden en gewoonten. Een simpele reden is bekleed met de Allāh’s Eigenschappen. Er dient te worden opgemerkt dat Allāh’s ‘essentie’ totaal iets anders is en niet verward moet worden met de Attributen.

Allāh’s Attributen

De studie van Allāh’s Sifāt (Attributen) zoals uiteengezet in de Asmā ul-Husnā (de mooie namen van Allāh Ta’ālā) is essentieel[7], maar hoe kunnen deze Attributen de mens helpen in zijn/haar dagelijks leven? Het antwoord op deze vraag (die zullen volgen) zal ons leiden naar een praktische theologische aanpak van Allāh’s eigenschappen.

Kwaliteiten, zoals al-Sabr (geduld), al-Salām (de Gever van rust), al-Muhaymin (de Beschermer), al-Walī (de Beschermende Vriend), al-‘Afu (de Vergever), al-Halim (de Genadige), ar-Rahmān (de Barmhartige), al-Latif (de Subtiele), al-Wasi’ (de Al-Omarmer), al-Mujib (de Al-Responsieve), al-Basit (de Ene Die uitbreidt), al-Wadud (de Liefhebbende) om een paar te noemen, geven aan hoe belangrijk deze onmetelijke Attributen zijn en wat de mogelijkheden voor de mens zijn. Het moet worden opgemerkt dat alleen Allāh Ta’ālā het ‘patent’ op deze Namen heeft in absolute voorwaarden. Mensen kunnen over nadenken en deze kwaliteiten bekleden, maar kunnen ze niet in hun geheel ‘eigen’ maken. De kwaliteiten zijn al geïmplanteerd in de menselijke ‘fitrah’. Doch, deze kwaliteiten moeten worden onderzocht, ontdekt, geïdentificeerd en gepolijst in de nafs (ziel). De Qur’ān leidt de mens ertoe het precies zo te doen.

Allāh Ta’ālā openbaart:

 وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا

“En bij de ziel en haar volmaaktheid. 

 فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

Hij openbaarde haar wat slecht en wat goed (voor haar) is.

قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا

Voorwaar, geslaagd is hij die haar loutert.

 وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

En voorzeker hij gaat te gronde die haar te gronde richt.” Surah as-Shams (de zon) H91, verzen 7-10

Het zijn Allāh’s Attributen die geïmplanteerd worden in het zelf (ziel), maar ze moeten bekend (ontdekt) zijn. Een goed voorbeeld van dit ontdekken en reflectie is het voorbeeld van Hazrat Adam (alayhi salām), aan wie Kennis gegeven is van alle namen.

Allāh Ta’ālā openbaart:

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي ٱلأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّيۤ أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ

“En, toen uw Heer tot de engelen zei: “Ik wil een stedehouder op aarde plaatsen,” zegden zij: “Wilt Gij er iemand plaatsen die er onheil zal stichten en bloed zal vergieten, terwijl wij U verheerlijken met de lof die U toekomt en Uw Heiligheid prijzen,” antwoordde Hij: “Ik weet wat jij niet weet.” Surah al-Baqarāh (de koe) H2, vers 30

Om deze te begrijpen op een hogere intensiteit had hij zich moeten bezinnen, verontschuldigen en reflecteren over zijn acties na de zogenaamde val (in het Paradijs). Dus wordt de mens door het voorbeeld van Hazrat Adam (alayhi salām) aangemoedigd om na te denken over hun daden en actief op zoek te gaan met de beproevingen naar hun waardevolle en onnoemelijke innerlijke informatie.

Terug te keren naar de wereld en het dienen van creatie

Dit proces van zelf-opkomst (self assessment) in de wereld is echter, anders dan dat van het typische karakter mysticus. Aan de aspirant soefi wordt geleerd om de wereld te zien zoals het werkelijk is, de zintuigen moet worden gezuiverd, de mysticus moet zich vrij maken van zijn egocentrische arrest, zijn organen van de waarneming moet duidelijk en helder worden, dit kapsel moet worden overgedragen en zijn affecties zal moeten worden onderworpen. Dan, en alleen dan, kan zijn hart de maatstaf geworden voor Allāh Ta’ālā; dan, en alleen dan, kan het ritme van zijn innerlijk leven in harmonie met het universele leven, met geest, met zichzelf, met de liefde verenigd worden, omdat de mysticus samengevoegd wordt in Allāh Ta’ālā,[8] hij is in staat om de wereld te zien zoals hij is. Dat is zoals Allāh Ta’ālā het ziet.

Ook een van de Profetische gebeden in het Arabisch is ‘Allāh Ta’alaumma Arina ashya kama hiya’ (O Allāh Ta’ālā, toon ons de dingen zoals ze werkelijk zijn!)

Daarom moet de zoeker zich verdiepen in en werken in de wereld om te begrijpen wat de realiteit van de wereld echt is. De Qur’ān boodschap, die werd belichaamd in de Profeet’s levensstijl, suggereert hetzelfde. Dus wat er gebeurd was is een verschuiving van een persoonlijke mystieke contemplatie naar een actief maatschappelijk ethische code in het geval van de Profeet Mohammed ﷺ. Hoewel de mystieke traditie nooit helemaal werd verlaten, was het centrum van de aandacht verschoven. De grot Hira[9] waar de Profeet Mohammed ﷺ veel tijd had doorgebracht in afzondering en diepe contemplatie was verlaten toen de tijd aanbrak om de boodschap te verspreiden.

Allāh Ta’ālā openbaart:

 قُمْ فَأَنذِرْ

“Sta op en waarschuw.” Surah al-Muddassir (de gebundelde) H74, vers 2

Het doel van het geven van aalmoezen, rechten van de buren, het opvoeden van kinderen, het bezoeken van de zieken, de hongerige voeden, de onderdrukten wijzen op de enorme verantwoordelijkheid die Allāh Ta’ālā gelegd heeft op mensen vanuit het islamitische geloof. De zorg en verwijzing van de mensheid is een vitale en prijzenswaardige daad. Vandaar dat het concept van het theologische humanisme en de eenheid van de mens niet kan worden genegeerd in de islamitische leer. Ook zorg verlenen aan andere wezens dan de mens, met inbegrip van de minerale en plantaardige werelden, waaronder natuur is een aanbevolen plicht voor moslims. De metgezellen van de Profeet ﷺ waren verbaasd bij het horen van de zegen gegeven voor de zorg van dieren. Dit verhaal heeft vele dimensies, maar het feit dat de Profeet Mohammed ﷺ dit heeft overgeleverd maakt het verhaal bijzonder interessant. Het had duidelijk een grote psychologische en spirituele invloed op de luisteraars en hun kijk op de wereld.[10]

Veel van deze verantwoordelijkheden zijn gecategoriseerd onder de wetenschap van de hogere ethiek en karakter of aangeduid als ‘ilm ul-akhlāq. Akhlāq omvat manieren, zeden, gedrag en de rijke Arabische term Adāb wordt vaak vertaald als beleefdheid, maar heeft ook de prachtige betekenis van ‘te weten, doen en zijn’. Doe wat mooi is, zoals Allāh Ta’ālā heeft gedaan wat mooi is aan jou.’

Allāh Ta’ālā openbaart:

 وَٱبْتَغِ فِيمَآ آتَاكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِي ٱلأَرْضِ إِنَّ ٱللَّهَ لاَ يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ

“Maar zoek door hetgeen Allāh u heeft gegeven het tehuis van het Hiernamaals; en vergeet uw deel aan de wereld niet, en doe goed (aan anderen) zoals Allāh u goed gedaan heeft; en schep geen wanorde op aarde, want Allāh heeft hen, die onheil stichten, niet lief.” Surah al-Qasas (de vertelling) H28, vers 77

Het is in werkelijkheid de brede wetenschap van ‘ilm ul-akhlāq dat zich bezighoudt met de theologie van het hart en het concept van de sociale ethiek.

Enkele aspecten van geestelijke verzorging

‘Iyādah (bezoeken van de zieken) is de praktijk, rifq (voorbeeldige vriendelijkheid/zorg) is de aanpak en Ihsān (doen wat mooi is) is de optimale toestand waarin geestelijke verzorging moet worden geboden. De Profetische woorden ‘Doen wat mooi is (Ihsān) betekend dat je Allāh Ta’ālā moet aanbidden zoals je Hem ziet, want zelfs als je Hem niet ziet, ziet Hij jou. Dit wijst naar de toestand van waakzaamheid en zelfbewustzijn ook wel bekend als murāqaba die onmisbaar is voor spirituele zorg werkzaamheden.

De Arabische ‘Iyādah komt van de wortel dat betekent ‘om terug te keren’. Mensen keren terug om de zieken te bezoeken tenzij het een last voor de patiënt wordt. De meest gezegende visitatie van de zieken is degene die op de juiste wijze een kort bezoek brengt, als de Profeet Mohammed ﷺ dat genoteerd is Hazrat Shaid[11], omdat de rekening houdt met de toestand van de patiënt. Dit suggereert dat het ontmoeten van de patiënt waar de patiënt is van vitaal belang is. De visitatie van de zieken is volgens sommige islamitische Schriftgeleerden een maatschappelijke plicht. De visitatie op zich is de zuivering voor de bezoeker. Het kan iemands wandaden en overtredingen wissen. Dat is de reden waarom veel bezoekers aan de patiënt vragen om voor hen te bidden, want er is veel effect in de gebeden van de patiënten volgens de Hadith literatuur. Allāh Ta’ālā is ook in de buurt van deze die lijdende die geconfronteerd wordt met pijn en angst. Ziekte en pijn dienen niet te worden opgevat als de woede boosheid van Allāh Ta’ālā, (zoals sommigen suggereren) want Allāh Ta’ālā verklaart dat deze aandoeningen de beproeving is van de mensen.

De concepten van sabr (verdragen), Qadr/qadha (pre-bestemming/vrije), shukr (dankbetuiging), istiqāmah (standvastigheid) en ra’ja (hoop) staan ​​centraal in het begrijpen van de relatie die moslims hebben tot de dood, ziekte en rouw. De dood is niet het einde van het leven als zodanig, maar de dood is de overgang van de ene toestand van bestaan ​​naar de andere. Daarom is de dood geen taboe kwestie voor veel moslims.

Instellingen voor geestelijke verzorging voorheen en nu

In vroege tijden, al in het begin van de 7^e eeuw onder het bewind van kalief Umayya Walid ik het eerste hospitium, mogelijk een leprozerie opgericht.[12] Rifq ontwikkelt ook via de inspanningen als de soefi’s. Vanaf tijd van de Profeet Mohammed ﷺ, hebben de soefi’s een belangrijke rol gespeeld in vooral het oefenen en uitbreiden van het concept van rifq. Door de oprichting van zawiya, rabat, khanqah en tekkes (alle gemiddelde geestelijke hospitiums in verschillende talen), waar zowel spirituele training en de zorg voor de armen en zieken werd gecombineerd, werd de echte uitvoering van rifq bereikt. Een paragraaf uit een biografie over Sayyid Ali Hamadani verklaart zeer goed het concept en de functie van het geestelijke hospitium: “Hier vonden zij een maatschappelijke orde geheel anders dan hun eigen. Alle leefden, sliepen en aten samen. Het Heilige Boek stond open en toegankelijk voor alle waaruit de islamitische ‘Tauhid’ als een werkingsprincipe aan het sociale leven, de middeleeuwse khanqah van de Musselmans in het subcontinent, bemiddeling en eendracht tussen de verschillende cultuurgroepen was, niet alleen een morele en intellectuele vraag, maar een dringende maatschappelijke noodzaak. De moslim mysticus heeft veel bijgedragen aan het liquideren van sociale, ideologische en taalkundige barrières tussen de cultuur van de groepen subcontinent en hebben zij geholpen bij de ontwikkeling van een gemeenschappelijke culturele outlook”.[13]

Andere functies van deze hospitiums en kloosters omvatte slechte voeding en ondersteuning van de mishandelden, het wezen en gevangenen die gevoed werden in de liefde van Allāh Ta’ālā. Bovendien diende sommige hospitiums als toevluchtsoord voor gescheiden vrouwen, waar ze werden voorzien van levensonderhoud tot hertrouwden.[14]

Zelfs tijdens eigen tijd van de Profeet Mohammed ﷺ is een groep arme en behoeftige metgezellen, beter bekend als Ashāb al-Suffa (metgezellen van de Profeet), leefden, aanbaden en verzorgende elkaar. Deze verblijfplaats was zeer dicht bij de eigen eenvoudige woning van de Profeet Mohammed ﷺ.

De essentie van spirituele zorg is en zal altijd hetzelfde zijn, zij dat de vormen en structuren heel goed kan variëren. De mooiste vorm van theologie is dat die kritisch de theologie herstelt uit het verleden en constructief theologie ontwikkelt voor de uitdagingen van vandaag en de behoeften.

[1] Zijn meesterwerk Ihya-Uloom-ud-Dīn

[2] Weet dat Allāh Ta’ālā vrij van vorm en geest is.

[3] Ansari, Afaq Zafar ’Quranic Concepts of the Psyche’ (editor), Islamic Research Institute Press, 1992.

[4] Dit waren de woorden van Jezus in zijn preek op de berg volgens het Evangelie van Mattheüs 5,8. Yusuf, Hamza is een verwijzing naar deze zin in zijn boek Purification of the Heart (vertaling: Zuivering van het hart), Starlatch Press, 2004.

[5] Talloze boeken door de geschiedenis heen zijn geschreven over deze onderwerpen – Risālah Qushayriya, Kitāb al Futuwwah, Kitāb at-Ta’arruf, al-Wabil al-Sayyid, Kashf al-Mahjoob, enz.

[6] Oprichter van Qādiriyya soefi-orde, een van de belangrijkste soefi broederschappen vandaag. Zijn kleine verhandeling ‘Sirr ul-Asrār wal Mazhar al-Anwar‘ (Geheim der geheimen), onthult in het kort de essentie van de islamitische spiritualiteit en laat zien hoe de buitenafmetingen een rijkdom bevatten van de innerlijke gebieden. Als mensen die geheime gebieden ontdekken krijgen ze toegang tot de hoogste der Rijken, Allāh’s verblijfplaats.Luisteren

Fonetisch lezen

[7] Imam Fakhruddin Rāzi en Imam Mohammed al-Ghazālī bezitten deze visie.

[8] Dit betekent niet Allāh’s incarnatie, maar een intense status van bewustzijn van Allāh en Allāh’s handelingen voor schepping. Men kan dan alles zien als daden van Allāh. Er is geen andere kant en de erkenning van de realiteit wordt duidelijk. Dat is de reden waarom de zoeker goedheid ziet in alle dingen, zelfs moeilijkheden, proeven en beproevingen als ze kunnen geven inzicht en wijsheid.

[9] Het was ook hier waar de eerste openbaring van Allāh via de aartsengel Gabriël werd geopenbaard aan de Profeet Mohammed ﷺ. De grot ligt in de buitenwijken van Mekka.

[10] Misschien dat een paar vooroordelen bij politici volledig worden weggeveegd.

[11] Verteld door Imam Abu Shuja Ad-Daylami, 1115.

[12] Smith, E. Savage ’Islamic Culture and the Medical Arts’, US National Library of Medicine, 1994.

[13] Hamdani, Agha Hussain ’The Life and Works of Sayyid Ali Hamdani’, National Institute of Historical and Cultural Research, Islamabad, 1984. Sayyid Ali Hamdani d. 1385 was a Kashmiri Sufi and philosopher who gave religion a social dimension through the establishment of hospices in Kashmir and Central Asia.

[14] Schimmel, Annemarie ’Mystical Dimensions of Islam’, Vanguard Books, Pakistan, 1988.

Sociologie is de studie van de manier waarop mensen de (fundamentele) problemen van het samenleven kunnen oplossen: wie hoort bij wie, wie is de baas van wie, wie doet wat en wie krijgt wat? Met andere woorden sociologie is de wetenschappelijke leer over de menselijke samenleving en haar verschijnselen. Daarbij staan vooral de inrichting en veranderingen daarvan, evenals problemen en sociale conflicten centraal.

Binnen de sociologie bestudeert Godsdienstsociologie de relatie tussen godsdienst en de manieren (invloed) van de samenleving.

De sociologie als wetenschap ontstond in de 18e eeuw door:

• Veranderingen die stuk voor stuk sociale problemen met zich meebrachten die bestudeerd moesten worden (industriële revolutie, verstedelijking, ontstaan stedelijk proletariaat, centralisatie, bureaucratisering, en verval feodale structuren).
• De bestaande sociale orde verloor zij vanzelfsprekendheid, waardoor nieuwe vragen over de aard en de verandering van de samenleving naar voren kwam zoals (1) de ontdekking van een zelfstandige sociale werkelijkheid – civil society (2) het geloof in de wetenschap (3) de wetenschap stimuleert vooruitgang – maakbare samenleving.
• Vanaf de renaissance (15e – 16e eeuw) komt de ontmythologisering van het wereldbeeld op gang. Tijdens de reformatie (16e eeuw) komt onder invloed van het calvinisme de begrippen als rationele zelfbeheersing, spaarzaamheid, discipline en calculatie op de voorgrond. De verlichting (eind 17e –eind 18e eeuw) is een vervolg hierop waarin men zich vooral bekommerd om het opruimen van wat men als duister bijgeloof en vooroordeel ziet.

Islamitische Sociologie

Individu en de maatschappij

Een basisprincipe van de islamitische sociologie is dat de islam een perfecte harmonie bepaalt tussen het individu en de samenleving. Een ander uniek kenmerk van de islam is dat het een evenwicht stelt tussen individualisme en collectivisme. Het gelooft in de individuele persoonlijkheid van de mens en heeft iedereen persoonlijk verantwoording verschuldigd aan Allāh Ta’ālā . Het garandeert de fundamentele rechten van de mens en staat niet toe dat daaraan geknoeid wordt. Het maakt het tot een goede ontwikkeling van de persoonlijkheid van de mens, een van de belangrijkste doelstellingen van het onderwijsbeleid. Het maakt niet eens de opvatting dat de mens zijn eigenheid moet verliezen in de maatschappij. Aan de andere kant wekt het ook een gevoel van sociale verantwoordelijkheid in de mens op, organiseert de mens in een samenleving en een Staat en moedigt het individu aan in te spelen op de sociale goed.

 Mannen en Vrouwen

De Heilige Qur’ān bevestigt dat het menselijk ras is ontstaan uit Adam. In de Heilige Qur’ān staat ook dat mannen en vrouwen geestelijk gelijken zijn voor Allāh Ta’ālā . Dit blijkt uit het volgende vers:

 إِنَّ ٱلْمُسْلِمِينَ وَٱلْمُسْلِمَاتِ وَٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَاتِ وَٱلْقَانِتِينَ وَٱلْقَانِتَاتِ وَٱلصَّادِقِينَ وَٱلصَّادِقَاتِ وَٱلصَّابِرِينَ وَٱلصَّابِرَاتِ وَٱلْخَاشِعِينَ وَٱلْخَاشِعَاتِ وَٱلْمُتَصَدِّقِينَ وَٱلْمُتَصَدِّقَاتِ وٱلصَّائِمِينَ وٱلصَّائِمَاتِ وَٱلْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَٱلْحَافِـظَاتِ وَٱلذَّاكِـرِينَ ٱللَّهَ كَثِيراً وَٱلذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً

“Voorwaar, de moslims en de moslima’s en de gelovige mannen en vrouwen, de gehoorzame mannen en vrouwen, de waarachtige mannen en vrouwen, de standvastige mannen en vrouwen, de mannen en de vrouwen die nederig zijn, de mannen en de vrouwen die aalmoezen geven, de mannen en de vrouwen die vasten, de mannen en de vrouwen die hun kuisheid bewaren, de mannen en de vrouwen die Allāh Ta’ālā  vaak gedenken – voor zulken heeft Allāh Ta’ālā  vergiffenis en een grote beloning bereid.” Surah al-Ahzāb (de confrères) H33, vers 35

Maar de Heilige Qur’ān geeft ook de verschillen tussen mannen en vrouwen aan. Zo staat in de Heilige Qur’ān:

 ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَآ أَنْفَقُواْ مِنْ أَمْوَٰلِهِمْ فَٱلصَّٰلِحَٰتُ قَٰنِتَٰتٌ حَٰفِظَٰتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُ وَٱلَّٰتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِي ٱلْمَضَاجِعِ وَٱضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُواْ عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيّاً كَبِيراً

“Mannen zijn voogden over de vrouwen omdat Allāh Ta’ālā  de enen boven de anderen heeft doen uitmunten en omdat zij van hun rijkdommen besteden. Deugdzame vrouwen zijn dus zij, die gehoorzaam zijn en heimelijk bewaren, hetgeen Allāh Ta’ālā  onder haar hoede heeft gesteld. En degenen, van wie gij ongehoorzaamheid vreest, wijst haar terecht en laat haar in haar bedden alleen en tuchtigt haar. Als zij u dan daarna gehoorzamen, zoekt geen weg tegen haar. Waarlijk, Allāh Ta’ālā  is Verheven, Groot.” Surah an-Nisā (de vrouwen) H4, vers 34

Patriarchaalste

Islamitische samenlevingen in sommige streken zijn vaak patriarchaal, dat wil zeggen dat de vrouwen de neiging hebben te worden gedomineerd door mannen. Van vrouwen wordt verwacht dat ze kinderen krijgen, en degenen die geen kinderen kunnen krijgen worden constant door angst geconfronteerd dat de man een andere vrouw zal zoeken. De vrouw die alleen meisjes baart zal ook proberen religieuze hulp te zoeken en misschien zelfs medische hulp. Maar de meeste mannen weten niet dat het Allāh Ta’ālā  is die bepaald of de vrouw een meisje of een jongen gaat baren.

Ontwikkelingen in Nederland

Nederland bevindt zich keer op keer midden in een ontwikkelingstraject en kent verschillende godsdiensten en levensbeschouwelijke groeperingen. De islam neemt binnen deze godsdiensten en levensbeschouwelijke groeperingen een belangrijke plaats in. Deze paper gaat voornamelijk over islamitische organisaties die hun oorsprong hebben in Suriname.

Wat is de oorsprong van de Surinaamse moslimgemeenschap?

De Surinaamse moslimgemeenschap heeft haar roots in India. Ruim 130 jaar geleden werden de voorouders van de huidige populatie door Engelse kolonisten als gastarbeiders in landbouw naar Suriname gebracht. Aan hen werd verteld dat de reis, heen en terug, inclusief arbeid ruim drie maanden zou duren. Echter dit was een leugen. De enkele reis duurde ruim zes maanden. Veel moslims die in Suriname waren aangekomen en arbeid hadden verricht wilden niet meer terugkeren naar India, omdat de mogelijkheden voor levensonderhoud in het gastland Suriname beter waren. Een deel is van de gastarbeiders zijn wel teruggekeerd.

Toen deze moslims in Suriname waren aangekomen hadden zij ook hun godsdienst de islam meegenomen. Onder hen bevonden zich ook islamkenners, maar niet in de ruimste zin des woord. Daarom is in een vroeg stadium een afgezant, van Mujaddid Imam-e-Ahle Sunnat Hazrat Shah Ahmed Raza Khan Bareilly (radi Allāhu anhu), Muballigh-e-Islam Hazrat Abdul Aleem Siddiqui en zijn zoon Qaid-e-Ahle Sunnat Shah Ahmed Noorani Siddiqui (Alayhir Rahmah) naar Suriname geweest. Nadien heeft Maulana Shah Ahmed Noorani de moslimgemeenschap van Suriname altijd terzijde gestaan, zelfs tot de grote emigratie van een deel van de moslims in 1973-1974 naar Nederland. Onder leiding van Maulana Noorani is in Suriname onder toentertijd de grootste moskee van het Caraïbisch gebied gebouwd.

Na de emigratie naar Nederland hadden de moslims ook behoefte aan moskeeën. Doch deze was niet aanwezig en werd godsdienstbeoefening in pakhuizen, woningen en dergelijke verricht. In 1973 werd in Amsterdam de Netherland Islamic Society (NIS) Ahle Sunnat (Noorimoskee) opgericht. Het eerste doel van deze organisatie was een moskee met minaretten te bouwen in Amsterdam, wijk Venserpolder. Voor de bouw was al een kavel door gemeente Amsterdam toegewezen, echter wegens communicatieproblemen tussen Arabische financierde en later interne relationele problemen kwam de bouw niet tot stand.

Wat zijn godsdienstige organisaties?

Ruim gedefinieerd wordt onder godsdienstige organisaties verstaan ‘alle organisaties, groeperingen en bewegingen, die een vormgeving zijn van godsdienst, ofwel alle eenheden van mensen die op basis van of rondom godsdienst zijn gegroepeerd’, (Dekker, pag. 49).

Bovengenoemde definitie interpreteer ik veel ruimer door te stellen dat godsdienstige organisaties instituten zijn die als primaire doel hebben de godsdienstgemeenschap van faciliteiten (studie, erediensten, etc.) te voorzien en daar waar nodig is sociaal-maatschappelijke bijstand te verlenen.

Welke rechtsvormen hebben de moskeeën?

Een moskee heeft slechts één bestaansreden en dat is ‘het Huis van Allāh Ta’ālā ’. Doch de organisatie die een moskee in stand houdt kan verschillende rechtsvormen hebben voor beheer. Zo komen verenigingen en stichtingen voor als rechtspersoon.

Waarom splitsen moskeeorganisaties zich en wat zegt de sharia daarover?

Moskeeorganisaties splitsen zich doordat de bewind voering indruist tegen principes van geestelijke leiders. Veel geestelijke leiders willen hun stempel drukken in landen waar zij nog geen voet aan bodem hebben. Dit zijn niet alleen wereldse marketeers in mystiekgewaad, maar ook zogenaamde imams die erop uit zijn verwaarloosde jongeren aan zich te binden waarbij sommige de intentie hebben met geweld terrein te winnen. Dit brengt wrijving binnen bestaande moskeeorganisaties tussen deze onbezonnen beïnvloedde jongeren en bezonnen moskeebezoekers. Een andere factor is de politieke macht die sommige mannen naar zich willen toetrekken en bij geen succes opruien en een aparte organisatie gaan stichten.

Gelukkig hebben de Surinaamse moslimorganisaties geen rol voor wereldse imams en mystici die als geestelijke leiders leidinggeven aan de organisaties. De Surinaamse moslimgemeenschap is wat dat betreft alert.

De Heilige Qur’ān en Shari’ah zeggen over corrupte leiders:

وَيٰقَوْمِ أَوْفُواْ ٱلْمِكْيَالَ وَٱلْمِيزَانَ بِٱلْقِسْطِ وَلاَ تَبْخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي ٱلأَرْضِ مُفْسِدِينَ

“En O mijn aanbidders! Geef volledig maat en gewicht in gerechtigdheid en reduceer niet de dingen die aan de mensen toekomen, en pleeg geen ondeugd in het land, door corruptie te veroorzaken.” Surah Hood, H11, vers 85

Allāh’s Boodschapper ﷺ zei: “Hij die iets ziet van zijn leider wat onjuist is, laat hem geduldig zijn met de leider, want degene die afsplits van de Jamā’ah (zelfs met een handbreedte) en komt te overlijden, overlijd als Jāhiliyyah”, en in een andere overlevering staat “dan heeft hij de dooier van de islam van zijn nek weggegooid.” Al-Bukhārī en Muslim

Godsdienst en samenleving

Onder godsdienstigheid verstaan we alle eenheden van mensen (organisaties, groeperingen en bewegingen) die op basis van of rondom godsdienst zijn gegroepeerd.

De godsdienstige organisatievorming is te beschouwen als institutionalisering van godsdienstigheid. Dit is het proces waarbij bepaalde gedragsvormen algemeen gangbaar worden. De vaste patronen die ontstaan in de interactie tussen mensen noemen we instituties.

Godsdienstige organisaties hebben dezelfde kenmerken en zijn onderworpen aan dezelfde mechanismen als alle organisaties. Organisaties zijn doelgerichte samenwerkingsverbanden.

Vier typen van godsdienstige organisaties, ingedeeld naar de criteria van McGuire:

• Kerk: heeft exclusieve waarheidsclaim en een positieve houding t.o.v. de dominante maatschappij. Voorbeeld de katholieke kerk.
• Sekte: heeft exclusieve waarheidsclaim en geen positieve houding t.o.v. de maatschappij. Voorbeeld: Quakers en Mormonen.
• Denominatie: heeft geen exclusieve waarheidsclaim, positieve houding t.o.v. de maatschappij. Voorbeeld: de meeste kerken in Amerika.
• Cult: heeft geen exclusieve waarheidsclaim, geen positieve houding t.o.v. maatschappij: voorbeeld: beweging rond Jomanda.

Godsdienstige bewegingen zijn een collectieve poging om op basis van religieuze overtuigingen veranderingen (vernieuwingen, revitalisering, herstel) te bewerkstelligen in individuen, kerken en ander godsdienstige organisaties en/of maatschappij als geheel. Over het ontstaan van deze bewegingen zijn verschillende theorieën met verschillende accenten.

Deze accenten zijn:

• maatschappelijke omstandigheden. (crisis, economische onrust, armoede)
• Charismatische leidersfiguur
• De personen die zich tot een beweging voelen aangetrokken. (bijv. door relatieve deprivatie)
• In de verklaringen is een reductionistische element sterk aanwezig: het religieuze handelen heeft in feite geen eigen waarde, maar wordt louter gezien als een uitdrukking van sociale of psychische behoefte.
• O’Dea onderscheidt drie niveaus aan het institutionaliseringproces: het intellectuele-, het culturele- en het organisatorische niveau.

Voorwaarden voor ‘succes’ van godsdienstige bewegingen en organisaties in het algemeen lijken te zijn (Stark):

• nieuwe inzichten en praktijken, die echter niet te veel haaks staan op bestaande vormen.
• Een gematigde spanningsverhouding met de omgeving.
• Sterk leiderschap.
• Hoge mate van betrokkenheid van de leden.
• Effectieve methoden om anderen te rekruteren.
• Opbouw van een hecht sociaal netwerk, dat echter niet te geïsoleerd mag staan t.o.v. de buitenwereld.

Een belangrijk aspect van de godsdienstige organisaties en bewegingen is het leiderschap. We onderscheiden vier typen gezag:

• Legaal: gebaseerd op geloof in onpersoonlijke normen en regels.
• Traditioneel: gebaseerd op geloof in de heiligheid en onaantastbaarheid van overgeleverde normen en regels. Bijvoorbeeld een godsdienst die door een priesterkaste geleid wordt.
• Charismatisch: gebaseerd op geloof in de uitzonderlijke kwaliteiten van een persoon. Bijvoorbeeld bij profetische bewegingen of de Bhagwan.
• Functioneel of professioneel: gebaseerd op geloof in de specifieke deskundigheid van bepaalde personen.

Geen organisatie kan bestaan zonder de betrokkenheid en inzet van de leden van deze organisatie. De motivering van de bestaande aanhang en de rekrutering van nieuwe aanwas is daarom van groot belang. Deze aanwas kan een organisatie bereiken door natuurlijke aanwas, georganiseerde geloofsoverdracht, jongeren vertrouwd te maken met de bijzonderheden van de godsdienst, door middel van rituelen van inwijding en deze jongeren een plek in de religieuze groepering te geven, missionaire activiteiten (bekendheid verwerven, interesse opwekken, emotioneel raken van potentiële leden en een situatie creëren waarin deze personen voor een keuze gesteld worden).

Hechte groepsvorming is een middel om de motivatie van de leden op peil te houden of zelfs te vergroten en daarmee de binding van die leden aan de organisatie of beweging.

Godsdienstige groeperingen kunnen aan mensen een identiteit en referentiekader verschaffen, toegespitst op het godsdienstig leven. Bovendien geven zij mensen de gelegenheid te participeren in als zinvol ervaren godsdienstige rituelen en praktijken. Godsdienstige groepering kunnen gezien worden als vormen van institutionalisering van godsdienstig leven.

O’Dea schetst een vijftal dilemma’s bij de institutionalisering van godsdienst:

• Het dilemma van de gemengde motivatie
• Het symbolische dilemma (objectivering t.o. vervreemding)
• Het dilemma van bestuurlijke aard (ingewikkeldheid en vervreemding)
• Het dilemma van afbakening (concrete definitie t.o. vervanging van de letter door geest)
• Het dilemma van macht (bekering t.o. dwang)

Groepsvorming is ook noodzakelijk voor mensen om hun godsdienstig leven, hun godsdienstige gedragingen en opvattingen in stand te houden. In dit verband is het door Berger geïntroduceerde begrip geloofwaardigheid structuur van belang. Geloofwaardigheid structuur is een verzameling mensen, procedures en geestelijke processen die ingesteld zijn op de taak een specifieke definitie van de werkelijkheid te laten voortbestaan.  Deze dynamiek heeft op hoogst beslissende wijze te maken met elke godsdienstige verklaring omtrent de wereld, omdat die vormen van verklaring door hun aard zelf niet ondersteund kunnen worden door onze eigen zintuiglijke ervaring en daarom hoogst afhankelijk zijn van de sociale ondersteuning.

Modernisering van de samenleving

Modernisering

Voordat gesproken kan worden over het begrip modernisering wordt eerst stilgestaan bij de toedracht van modernisering. Door de jaren heen heeft de mens zich primitief in stand gehouden door de gebruiken en gewoonten van hun eigen volkscultuur. Naarmate de islam zich verder van het Arabische schiereiland naar het Westen verspreide brachten de Arabieren intellectuele eigendommen mee. Deze intelligentie is verkregen uit de schriftelijke bronnen de Heilige Qur’ān en de Ahadīth (Tradities van de Heilige Profeet Mohammed, rede zij met hem).

Allāh Ta’ālā  openbaart

ٱلَّذِى عَلَّمَ بِٱلْقَلَمِ

عَلَّمَ ٱلإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

“Hij (Allāh Ta’ālā  Almachtige) leert (mensen) de pen te gebruiken (het basis fundament voor kennis); en leert de mens hetgeen hij niet weet (een Goddelijke roeping voor onderzoek en uitbreiding van wetenschap, zodat het leven geleid wordt op orthodoxe [soenniet] wijze én gehoorzaamheid aan het Allāh’s Behagen).” Surah al ‘Alaq (het geronnen bloed) H96, verzen 4-5

Wij constateren uit bovenstaande āyat (verzen), dat kennis een fundamenteel vereiste is om de menselijke omstandigheid verder te ontwikkelen. Deze kennis heeft ertoe geleid dat de mensheid door wetenschappelijk onderzoek steeds verder in technische-, economische-, politieke-, culturele ontwikkeling i.c. modernisering en sociale cohesie terecht kwam.

De auteurs Dekker en Stoffels schrijven in hun boek dat modernisering ertoe geleid heeft, dat de plaats, aard en betekenis van godsdienst in de samenleving grondig is gewijzigd. En dit klopt ook als wij naar de ontwikkeling van de islamitische godsdienst in zowel het Westen als het Oosten bestuderen. Verder blijkt uit het boek van genoemde schrijvers, dat veranderingen in de politieke structuur ook als gevolg van modernisering is voortgekomen.

Oudste perspectief op de modernisering (Verlichting), wordt in dit proces voorgesteld als een ideologische revolutie, dus is modernisering een endogeen en rechtlijnig proces, triomf van de rede.

Sociologisch perspectief op modernisering

Het maatschappelijke veranderingsproces waarbij instituties tot stand zijn gekomen en kenmerkend zijn voor de moderne samenleving hebben de volgende kenmerken:

• opkomst van de nationale staten
• opkomst van de markt economie
• verbreiding van een verstedelijkt samenlevingspatroon
• afbrokkeling van het traditionele religieuze wereldbeeld (het ontstaan van verschillende stromingen in de monotheïstische wereldreligies zoals de stromingen Ahmadiya, Qadiyāni, Ahle Qur’ān, de Vrije Metselaargroep, Katholiek en Pinkstergemeente).

Kortom, het begrip modernisering verwijst in eerste instantie naar het geheel van samenhangende maatschappelijke veranderingen die hebben plaatsgevonden. Deze veranderingen hebben de overgang tot stand gebracht van de traditionele standenmaatschappij (adel, geestelijken en boeren) naar de moderne maatschappij met kantoorfuncties e.d. Echter, bij de Hindoes is deze kastenindeling nog blijven voortbestaan.

Differentiatie

Differentiatie is een hoofddimensie van modernisering en leidt tot een complexe samenleving met eigen waarden, normen en functies. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen sociale – en waarden differentiatie.

Sociale differentiatie is het proces waarbij sociale eenheden worden ontbonden in eenheden die vaak als individueel een eigen leven met specifieke functies gaan leiden.

Bij waarden differentiatie groeien de samenlevingssectoren niet alleen structureel, voor wat betreft vormgeving, maar ook cultureel voor wat betreft de waarden uit elkaar.

Differentiatieproces leidt ertoe, dat godsdienst in de samenleving zijn overkoepelende positie verliest en voornamelijk teruggedrongen wordt naar één samenlevingsdomein, te weten de religieuze. Voorbeelden van toenemende differentiatie zijn:

• de specialisering die plaats vond in nieuwe fabrieken na de industriële revolutie waardoor taken werden uitgesplitst en nieuwe functies ontstonden;
• de toename van functies ten gunste van centralisering en bureaucratisering én
• het verzelfstandigen van het onderwijs en de ziekenzorg

Rationalisering

Rationalisering is een andere hoofddimensie van het moderniseringsproces. Deze hangt samen met de technische- en economische ontwikkeling, met de toenemende interdependentie binnen de samenleving en met de daarmee gegeven noodzaak tot planning en control. In de moderne samenleving vraagt men zich af of het bereiken van bepaalde doeleinden binnen het arbeidsproces (op basis van planning & control) ook efficiënter kan. Weber noemt deze gedachtegang doel rationeel.

Industrialisatie omvat niet alleen een verandering in productietechniek, maar ook een verandering in de productieorganisatie (het fabriek systeem en het logistieke systeem waarbij de mens als arbeidskapitaal een belangrijke rol speelt). In het fabriekssysteem gaan mechanisatie en arbeidsdeling hand in hand over, tevens betekent het een scheiding tussen wonen en werken.

De ideeën van Taylor (de goeroe van de wetenschappelijke bedrijfsvoering = scientific management) leidde tot een verdere rationalisering van het arbeidsproces.

Individualisering

Individualisering wordt omschreven als het proces waarbij mensen losraken en zich losmaken van de traditionele verbanden zoals familie, lokale gemeenschap en de kerk én in toenemende mate zelf kunnen bepalen hoe zij hun leven vorm willen geven. Door het proces van individualisering staan allerlei vanzelfsprekendheden ter discussie, namelijk door toename van keuzevrijheid en keuzedwang. Denk hierbij bijvoorbeeld niet alleen aan materialisme maar ook het zoeken van een levenspartner of hun godsdienstbeleving.

Wij constateren dat vooral in de metropool met zijn nieuwe mogelijkheden voor anonimiteit en zijn segregatie van levenssferen (door functionele differentiatie en specialisatie) nieuwe vormen van individualisering kunnen ontstaan. Aan een anonieme voorbijganger onthullen mensen soms meer dan aan hun naasten.

Postmoderne samenleving

Het voorvoegsel ‘post’ in postmodern geeft aan de tijd die na de moderne tijd aanbreekt.

Volgens Bauman was het communisme de moderniteit in zijn meest uitgesproken vorm en betekende het failliet gaan van het communisme ook het faillissement van de moderniteit als zodanig. In Bauman’s postmoderne visie heeft het einde van het communisme niets te maken met Verlichtingswaarden of idealen, maar alles met hedonistische behoeften (consumptieve behoefte van de mens). In het moderniseringsproces zit volgens Bauman een inherent gevaar van totalitarisme.

Kenmerkend voor de postmoderne kunst en architectuur is het op speelse wijze herintroduceren en mengen van historische stijlen. Met een voorkeur voor het eclecticisme, de neiging om verschillende stijlen te versmelten tot iets nieuws (pastiche, potpourri). Verder verwerpt men het onderscheid tussen high culture en low culture.

Voor postmodernisten is de actieve maatschappij een antiutopie, omdat control en consensus juist verwerpelijk zijn als toekomstbeeld, pluriformiteit, verscheidenheid en dus als vrijheid wordt benadrukt (van de planning denkend naar marktdenken). De kritiek op het postmodernisme is, dat een ‘anything goes-filosofie’ tot wetenschappelijk en cultureel nihilisme leidt.

De godsdienstsociologie denkt na over de toekomst uit nieuwsgierigheid en om eventueel te kunnen interveniëren. In de postmoderne visie kent de samenleving geen omvattende ontwikkeling, geen richting en zeker geen vooruitgang. Het einde van de wereld is nabij.

Secularisatie

Inhoudelijk gezien heeft de term ‘secularisatie’ betrekking op veranderingen in de betekenis en de plaats van godsdienst en samenleving. Concreter: op een proces waardoor (aspecten van) het leven en samenleven van de mensen onttrokken wordt aan de overheersing of begeleiding van godsdienstige instituties en symbolen. Het secularisatieproces wordt vaak gekoppeld aan het moderniseringsproces. Hieruit kunnen we, mede op basis van onderzoek concluderen: ‘De secularisatiehypothese waarin wordt verondersteld dat de moderne samenleving een geseculariseerde is in de zin dat het religieus waardencomplex minder verbonden is met de overige waardendomeinen kunnen we bevestigen’

Secularisatie kunnen we omschrijven als het verminderen van de betrokkenheid op een als transcendent ervaren werkelijkheid. Concreter gezien, wil ze hanteerbaar zijn kunnen we deze omschrijving in een drietal deelvragen opsplitsen:

Secularisatie als vermindering van de godsdienstigheid van mensen, hierbij valt te denken aan een verminderde kerkelijkheid en kerkelijke activiteit.

Secularisatie als beperking van de reikwijdte van de godsdienst, de optredende ontzuiling en deconfessionalisering is hiervan een symptoom. Verzelfstandiging en individualisering spelen hierbij ook een grote rol. Godsdienst wordt steeds meer een privéaangelegenheid.

Secularisatie als aanpassing van de godsdienst, hierbij bedoelt men dat de godsdienst zich aanpast aan de ontwikkelingen binnen de samenleving.

Uit het bovenstaande kunnen we heel het veld bestrijken van veranderingen met betrekking tot de godsdienst: (1) het individuele leven, (2) de samenleving, (3) de godsdienstige systemen.

Vermindering van de godsdienstigheid

1. Godsdienst is veranderd van objectieve noodzaak in subjectieve keuze.
2. De veranderde positie, marktpositie, van godsdienst en kerk in de samenleving. De kerk is in een concurrerende positie terecht gekomen. De kerk moet nu meer naar buiten treden.

Beperking van de reikwijdte van de godsdienst

Het differentiatieproces. Het godsdienstige en kerkelijk leven is een afzonderlijke samenlevingssector geworden. Kaufmann spreekt in dit verband over de ‘verkerkelijking van het christendom’: de godsdienst trekt zich als het ware terug uit de wijdere samenleving en sluit zich op binnen de kerkelijke sector van de samenleving.

Het privatiseringsproces. De godsdienst concentreert zich in toenemende mate in de persoonlijke wereld van de mensen. Hierdoor zal de godsdienst een geringere reikwijdte hebben en dus een minder belangrijke plaats innemen in het leven en het samenleven van mensen.

De werking van godsdienst verandert. De nadruk is steeds meer komen te liggen op de vertroostende werking van de godsdienst en de uitdagende werking, om mensen te motiveren tot sociaal engagement, ervan is verzwakt.

Aanpassing van de godsdienst

Het accepteren of zelfs bevorderen van het proces van privatisering van de godsdienst, waardoor ook in het kerkelijk leven het geloof naast of soms zelf tegenover de rest van het (samen)leven komt te staan, kan gezien worden als een aanpassing aan de processen van differentiatie en segmentatie in de samenleving en in het leven van de mensen.

Een verschuiving van orthodoxie naar ethicalisme. Daarmee bedoelt men dan een verschuiving van een situatie waarin de nadruk wordt gelegd op godsdienstige en kerkelijke leerstellingen, in de richting van een situatie waarin de ethische opvattingen en het gedrag meer beklemtoond worden.

Aanpassingen zien we ook in de inhoud van de leer, in de ideologie, waarbij de nadruk meer komt te liggen op het hier en nu, op de mens en op de mens in déze wereld. We zouden deze veranderingen kunnen aanduiden met de term ‘horizontalisering’.

Feitelijke ontwikkeling

Godsdienst en kerk zijn minder constituerend geworden voor het samenleven en de samenlevingsinrichting. Dit blijkt uit de volgende verschijnselen:

• Functieverlies van de kerk, denk bijvoorbeeld aan de vroegere armenzorg.
• Ontzuiling.
• Aard van de kerken als organisaties, de kerken verliezen hun monopolypositie betreffende waarden en levens.
• Moskeeën nemen hun positie in voor de bijdrage aan de verzorgingsstaat.

Geraadpleegde literatuur

• Dekker, G. en H.C. Stoffels, Godsdienst en Samenleving, een introductie in de godsdienstsociologie, 2005.
• Dam, N.H. van en J.A. Marcus, Een praktijkgerichte benadering van Organisatie en management, 3^e druk, 1999.
• Heilige Qur’ān
• Robbins, S.P., Organizational Behavior, 9^th edition, 2001.
• Sahīh Bukhārī en Sahīh Muslim
• Wijsman, E., Psychologie & Sociologie, 1992
• Wilterdink, N. en B. van Heerikhuizen, Samenlevingen, 1989

Inleiding

Deze verkorte verhandeling heb ik geschreven naar aan aanleiding van mijn islamitische studie. Daarnaast heeft een soenniet broeder eerder de vraag bij mij neergelegd om naast godsdienstsociologie ook iets te schrijven over godsdienstpsychologie.

Psychologie heeft niets anders te maken dan het communicatieproces tussen individuen, maar ook het eigen bewustzijn. Psychologie als hoofdgebied kent vele aftakkingen zoals organisatiepsychologie, klinisch psychologie, gezondheidspsychologie, onderwijspsychologie, humanistische psychologie, maar ook godsdienstpsychologie. Vooral deze laatste gaan wij in deze verhandeling behandelen.

Wat is (godsdienst)psychologie?

Godsdienstpsychologie bezien vanuit het raamwerk van de islam is de wetenschap van de nafs (eigen psyche) en refereert naar de medisch wetenschappelijke en filosofische studie van de nafs zoals het floreerde in het islamitische tijdperk van ontwikkeling, ook wel Golden Age van de islam genoemd. Het is een wetenschappelijk vakgebied, dat het effect, de inhoud en het wezen van geloofsovertuiging voor de individuele mens onderzoekt. De concepten die door islamitische wetenschappers in dit middeleeuwse tijdperk (Golden Age) geschreven zijn, zijn de fundamenten geweest voor de ontwikkeling van de moderne kijk op psychologie in de 21^ste eeuw. Er zijn grote boekwerken verschenen aan de hand van volmaakt geleerde islamieten. Deze boeken die vertaald zijn in het Engels en andere moderne talen zijn te vinden in genormeerde boekhandels. Ibn Sina schreef het boek ‘Floating Man’ wat gaat over self-awareness en al-Farābi het boek On the Cause of Dreams waarin hij eerst onderscheid maakt tussen de interpretatie van dromen en de aard ervan en de oorzaken van dromen.

Godsdienst wordt door godsdienstpsychologen geschetst als een sociaal systeem, dat individuen bindt in een morele samenleving. Het wordt vaak zodanig beschreven als een kring, maar daarmee is het eigenlijk het object van de godsdienstsociologie geworden, omdat de kring of samenleving een groep mensen zijn en geen aparte individuen. De godsdienstpsycholoog zoekt dus vanuit deze invalshoek naar een weg om bij de mensen begrip te vinden voor het handelen, de ontplooiing en de belevenis van het godsdienstige volk. Dit volk zijn de belijders van de verplichte vijf islamitische zuilen: iman, namāz, saum, zakāt en hajj.

Het psychologisch contract

Wanneer iemand bij een onderneming gaat werken worden er nadrukkelijke afspraken gemaakt over het salaris en secundaire arbeidsvoorwaarden, het aantal uren dat gewerkt wordt, de opdrachten die uitgevoerd moeten worden, aan wie verantwoording afgelegd moet worden, en tegenwoordig over tertiaire zaken als het volgen van (aanvullende) opleidingen en trainingen. Dit bevat slechts een deel van het totale pakket van overtuigingen dat een werknemer heeft ten aanzien van de relatie met de werkgever. Het psychologisch contract wordt omschreven als de overtuigingen van de werknemer over de relatie en contract tussen de werkgever en werknemer inzake de beloftes, verwachtingen en verplichtingen tussen de twee partijen.

Daarentegen, het geloofsovertuigingscontract dat de moslim afsluit met Allah Ta’ālā, is dat hij zich zal houden aan de voorschriften van de islam zoals die in de Shari’ah (Qur’ān en Ahadīth) voorkomen. Dat wil zeggen dat die moslim op de eerste plaats Iman (geloofsovertuiging) heeft op wat in Imān-i-Mufassal staat, namelijk: “Amanto bi’llāhi wa malaa-i-katihie wa Kutubihi wa Rusoolihi wal-yauwmiel aagrie wal-qadri gairihie wa sharrihie mienallahi Ta’ālā wal ba’si ba’dal maut.”

Ik geloof in Allah, Zijn Engelen, Zijn Boeken, Zijn Boodschappers (Profeten), de Dag des Oordeels, dat het Goede en het Kwade aan Allāh’s Wil onderworpen is en op de wederopstanding na de dood.

Vervolgens zijn de contractverplichtingen jegens Allah het verrichten van de dagelijkse gebeden (vijf keer per dag), het vasten in de heilige maand Ramadān Sharīf, het geven van zakāt (aalmoezen) over uw positieve vermogensbestanddeel, het verrichten van hadj (eenmalig in uw leven, te rekenen vanaf volwassen leeftijd). Dit zijn verplichtingen die u persoonlijk moet doen waarop u ook persoonlijk afgerekend gaat worden op de Dag des Oordeels. Uiteraard kunnen er omstandigheden voorkomen waarbij u niet in staat bent om aan de bovengenoemde islamitische contractverplichtingen te voldoen, zoals het vasten. Een reden kan zijn dat u ernstig ziek bent, in dat geval vast u op een later tijdstip als kazaa (inhaal) saum (vasten). Vanuit deze godsdienstpsychologische invalshoek bezien openbaart Allāh Ta’ālā in de Heilige Qur’ān:

 يٰأَيُّهَا ٱلَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“O, jullie gelovigen, het vasten is je voorgeschreven, zoals het degenen die vóór je waren was voorgeschreven, opdat je vroom zult zijn.

أَيَّاماً مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضاً أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Voor een zeker aantal dagen (zul je vasten) maar wie onder jullie ziek is, of op reis, vaste een aantal andere dagen – er is een losprijs voor degenen, die niet kunnen vasten – het voeden van een arme. Maar hij, die vrijwillig goed doet, het zal beter voor hem zijn. Het vasten is goed voor je, indien je het beseft”.Surah al-Baqarāh (de koe) H2, verzen 183 -184

Tafsir (Uitleg)

O, gij gelovigen, het vasten is u voorgeschreven voor een bepaald aantal dagen, het is gezegd dat dit betekent: vasten is u voorgeschreven: gij onthoudt zich van eten en drinken en geslachtsgemeenschap vanaf fajr (de dageraad gebed) of vanaf het tijdstip men slaapt voordat de dageraad gebed is begonnen, (zelfs zoals het was voorgeschreven aan degenen vóór jullie) voor de mensen van het Boek, (opdat gij moogt weren (het kwade)) dat u kunt afweren van eten, drinken en geslachtsgemeenschap na Isa (de laatste nacht gebed) of voor het slapen gaan na het laatste avondgebed. Dit wordt echter opgeheven door de verzen: (Het is u geoorloofd te gaan tot uw vrouwen in de nacht van het vasten) en (en eet en drinkt totdat de witte draad wordt onderscheiden van jou naar de zwarte draad van de dageraad).

Bovenstaande uitleg geeft u een inzicht in uw psychologische behoefte. Allah weet dat de nafs van de mens (man en vrouw) individuele verlangens heeft. Dit vers is dus een individueel contract tussen de Schepper en Zijn schepping.

Groepsdynamiek en self-awareness

Ieder lid van een groep neemt een eigen complex van behoeften, verwachtingen, middelen, vaardigheden en vroegere groepservaringen met zich mee. Groepsdynamiek, de interactie tussen de leden, is een subtiel en ingewikkeld proces dat zich niet makkelijk laat traceren. Als je probeert die complexiteit te verkleinen, loop je kans bepaalde feiten over het hoofd te zien. Anderzijds moet je die complexiteit ook in categorieën kunnen onderbrengen, om niet door de diverse groepsfuncties in de war te worden gebracht.

Vaak denken mensen dat zij door hun werkzaamheden of betrokkenheid bij bepaalde taken zoals begeleiden van minder begaafde mensen een enorme kennis hebben opgedaan. Zij gebruiken deze opgedane framework om met anderen te communiceren die hoger ontwikkeld zijn. Zij hebben geen self-awareness (zelfbewustzijn) over hun eigen ontwikkelingsniveau ten opzichte van degene met wie zij praten, buiten hun werkkring, met een hoog ontwikkelings- en abstractie niveau en proberen met de hoogontwikkelde personen onprofessioneel te discussiëren.

Allāh Ta’ālā openbaart

 أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَآءَ ٱلَّيلِ سَاجِداً وَقَآئِماً يَحْذَرُ ٱلآخِرَةَ وَيَرْجُواْ رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي ٱلَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلأَلْبَابِ

“Is hij, die Allah vereert in de uren der nacht, neerknielende en staande, die voor het Hiernamaals vreest en hoopt op de Barmhartigheid van zijn Heer. Zeg: “Zijn zij die weten gelijk aan hen die niet weten?” Maar alleen de verstandige trekken er lering uit.” Surah az-Zumar de groepen) H39, vers 9

Al Jalālayn[1] geven in hun tafsir de volgende uitleg: “(Is hij, die neerwerpt) is hij die Allah gehoorzaamt, evenals de Profeet ﷺ, in de uren van de nacht uitgestrekt op de grond en staand in het gebed, Verlossing zoekende van het Hiernamaals (bang zijn voor de straf van het Hiernamaals) en hoopt op de barmhartigheid van zijn Heer en hoopt op de Tuin van zijn Heer, gelijk gesteld aan Abu Jahal en zijn gastheer? (Zeg) aan hen, o Mohammed: (Zijn zij die weten van) Allāh’s Goddelijke Eenheid en Allāh’s Geboden en verboden, dat wil zeggen Abu Bakr en zijn geloofsgenoten (gelijk) in beloning en daden van gehoorzaamheid (met hen die niet weten) van Allāh’s Goddelijke Eenheid of Allāh’s Geboden en verboden, dus Abu Jahal en zijn gastheer? Maar alleen de mensen van begrip, alleen zij die het intellect onder de mensen bezitten trekken er lering uit.”

Ibn Kathīr[2] geeft de volgende uitleg in zijn tafsir:

De gehoorzame en de zondaar zijn niet gelijk

Allah zegt, “is degene die gelijk is als dit gelijk aan degene die andere vennoten in aanbidding van Allah brengen en rivalen tegen Hem opzetten’ ze zijn niet gelijk aan Allah, zoals Hij zegt:

 [لَيْسُواْ سَوَآءً مِّنْ أَهْلِ الْكِتَـبِ أُمَّةٌ قَآئِمَةٌ يَتْلُونَ ءَايَـتِ اللَّهِ ءَانَآءَ الَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ ]

(Niet allemaal zijn gelijk; een partij van het Volk van de Schrift staan voor het recht, zij het reciteren de Āyat van Allah Ana’a Al-Layl, ootmoedig zelf (in gebed).) (3:113). En Allah zegt hier:

 [أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ ءَانَآءَ الَّيْلِ سَـجِداً وَقَآئِماً]

(Is er iemand die gehoorzaam is aan Allah, Ana’a Al-Layl (neerwerpen en staan), dat wil zeggen, die nederig is en Allah vreest, wanneer hij neerwerpt (sajdah) en staat (in gebed). Er is gerapporteerd dat Ibn Mas`ud (ra) zei: “De gehoorzame is iemand die Allah en Zijn Boodschapper gehoorzaamt.” Ibn ‘Abbās (ra) Al-Hasan, As- Suddi en Ibn Zayd zeiden: “Ana’a Al-Layl betekent in de diepte der nacht.

 [يَحْذَرُ الاٌّخِرَةَ وَيَرْجُواْ رَحْمَةَ رَبِّهِ]

(Angst voor het Hiernamaals en hopen op de Barmhartigheid van zijn Heer.) Betekent, in Zijn aanbidding voelt hij zowel angst als hoop. Beide zijn essentieel in de eredienst, en de angst moet sterker worden gedurende het leven. Allah zegt:

 [يَحْذَرُ الاٌّخِرَةَ وَيَرْجُواْ رَحْمَةَ رَبِّهِ]

(Angst voor het Hiernamaals en hopen op de Barmhartigheid van zijn Heer.) Op het tijdstip van de dood, is hoop op de eerste plaats zoals Imam `Abd bin Humayd in zijn Musnad rapporteerde van Anas (ra) die zei: “De Boodschapper van Allah kwam binnen bij een man ten tijde van zijn heengaan en zeide tot hem: «كَيْفَ تَجِدُكَ؟»

(Hoe voelt u zich) Hij zei: “Ik ben zowel bang als hoopvol.” De boodschapper van Allah zei:

«لَا يَجْتَمِعَانِ فِي قَلْبِ عَبْدٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ إِلَّا أَعْطَاهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ الَّذِي يَرْجُو، وَأَمَّنَهُ الَّذِي يَخَافُه»

(Deze komt niet voor in iemands hart ten tijden zoals deze, maar Allah zal hem geven wat hij hoopt en hem beschermen voor wat hij vreest.)” Dit werd vastgelegd door At-Tirmidhī, An-Nasā’ī in Al-Yawm wal-Layla, en Ibn Majah uit de Hadith van Yasar bin Hātim van Jāfar bin Sulaimān. At-Tirmidhī zei: “Gharib. ‘Imam Ahmad rapporteerde dat Tamīm Ad-Dari zei dat de Boodschapper van Allah zei:

«مَنْ قَرَأَ بِمِائَةِ آيَةٍ فِي لَيْلَةٍ كُتِبَ لَهُ قُنُوتُ لَيْلَة»

(Degene die 100 Āyat in een nacht reciteert, zal worden opgetekend alsof hij de hele nacht heeft gebeden). Dit werd ook gerapporteerd door An-Nasā’ī in Al-Yawm Wal-Layla.

 [قُلْ هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ]

(Zeg: “Zijn diegenen die weten gelijk aan hen die niet weten”) betekent, is dit gelijk aan degene die voorziet in het opzetten van rivalen tegen Allah om te misleiden (mensen) van Zijn pad

 [إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ الأَلْبَـبِ]

(Het is alleen de mensen van begrip, die zullen herinneren.). Dat wil zeggen, de enige die het verschil tussen hen begrijpt is degene met begrip. En Allah weet het beste.

Persoonlijkheidstheorie

Veel psychologen geloven dat persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol in creatief denken kan spelen. Op basis van diverse studies, blijkt dat creatieve mensen bepaalde persoonlijkheidskenmerken schijnen te delen. Uit bewijs verkregen van een aantal objectieve en subjectieve persoonlijkheidstests blijkt, dat oorspronkelijke of creatieve mensen de neiging hebben op de volgende eigenschappen:

1. Zij geven de voorkeur aan complexiteit over de eenvoud en een zekere mate van schijnbare onevenwicht in verschijnsel.
2. Ze zijn meer complexe psycho dynamisch en hebben een grotere personele werkingssfeer.
3. Ze zijn meer onafhankelijk in hun oordeel.
4. Ze zijn meer assertief en dominant.
5. Zij verwerpen onderdrukking als een mechanisme voor de controle van de impuls.
6. Ze hebben voorkeur voor intuïtie.
7. Ze hebben een brede belangstelling.
8. Ze hebben hoge energieniveaus.
9. Ze hebben een nadruk op esthetische factoren.
10. Ze hebben een gevoel van eigen creatief vermogen.

Creatieve mensen kunnen zowel non-conformisten als minder beperkt zijn door hun conventioneel denken dan de niet-creatieve mensen. Ze zijn vaak meer bezig met nieuwe ideeën voor de mensheid dan met hun materieel succes en om die reden worden ze soms gezien als ‘moeilijke leerlingen in het studieleven.” Dat wil zeggen zij proberen antwoord te vinden op inductie en deductie en zijn niet gauw tevreden met de bereikte kwaliteit.

Creatieve mensen zijn over het algemeen hoog ontwikkeld met intellectuele capaciteiten en zijn meestal getalenteerd met bv. kunst, wetenschap, poëzie of wiskunde. Met andere woorden, ze hebben bepaalde (speciale) vaardigheden die ze kunnen gebruiken in hun zoektocht naar nieuwe ideeën. Studies van hoog ontwikkelde creatieve mensen op het gebied van kunst, literatuur, wetenschap en wiskunde geven aan dat ze meestal zeer hoge scores op intelligentie tests verkrijgen. Het is niet verwonderlijk, want creativiteit vereist kennis en het vermogen om ideeën tot elkaar te brengen. Mogelijk zal het informatiever-werkingsmodel van Alahazrat Imam Ahmad Raza Khan (radi Allāhu anhu) nuttiger zijn voor de studie van de creativiteit.

De manieren in de studie van de creativiteit.

De manieren waarop we ontvangen, organiseren, opslaan en informatie opvragen hebben zeer waarschijnlijk een effect op het creatieve denkproces. Creatief denken is geen oefening of fantasie, het vereist een database van voorafgaande kennis en het waarnemen van nieuwe en belangrijke relaties in de bestaande ideeën en fenomenen. De mogelijkheid dient aanwezig te zijn om nieuwe relaties de resultaten te laten waarnemen, op hun beurt, in nieuwe ideeën, nieuwe methoden, nieuwe oplossingen of zelfs nieuwe problemen. De Mufakkirs (denkers) wie we geneigd zijn te beschouwen als de meest creatieve mensen zijn de mensen die inzichten produceren, die de velden veranderen waarop zij werken en die een diepe impact hebben op de cultuur waartoe ze behoren.

Rollen en normen

De beste moslims zijn degene die juist zeer jong in leeftijd zijn en hun verplichtingen jegens Allah, de Boodschapper ﷺ en hun ouders onverkort nakomen. Zij zijn de ‘rol modellen’ van deze tijd. De normen en waarden die de Shari’ah heeft voorgeschreven zijn de instrumenten voor deze jongelui om hun geloofsuiting naar buiten te dragen. Zulke voorbeeldige jongeren heb ik geobserveerd in Jamia Madinatul Islam (Den Haag) en Hijaz College Islamic University(Warwickshire, GB).

Zelfmanagement

Het is van grote waarde om dagelijks even bij stil te staan over uw daden van de dag en de nacht. De hoogbegaafde Sheikh Shah Ahmad Noorani Siddiqui (Alayhir Rahmah) heeft in zijn Shajrah Sharīf geschreven, dat de moslims dagelijks na het fajr gebed en na het maghrib gebed op hun musAllāh (gebedskleed) moeten blijven zitten en gedurende minimaal vijf minuten hun tussenbalans moeten opmaken. Als zij gedurende die twee tijdreeksen onvoldoende ibādah (godsbelijdenis) hebben gedaan, of zonde hebben begaan – kabiera of saghiera, dienen zij zich daarvoor te schamen, Allah vergiffenis te vragen en voorkomen dat het weer gebeurt.

Veel stress bij mensen komt namelijk door het roekeloos leven en het nimmer stilstaan bij hun hoedanigheid als moslim in deze wereld. Allah heeft geopenbaard dat Hij de Jinn en mens heeft geschapen om hem te aanbidden. Door het aanbidden van Allah ontlaat u uw negatieve energie door deze om te zetten in positieve energie. Deze omzetting kan alleen plaats vinden na rechtschapen tawbah (berouw).

Stress komt door onvoldoende berouw, op je tenen gaan staan, je gelijk willen voelen met hoger ontwikkelden, jaloers zijn, enzovoorts. Veel mensen zijn gevangenen van hun eigen ziel. Ze zijn als flessen met een stevige kurk erop, waarin van alles en nog wat is gepropt. Het is dus geen wonder dat ze terugvallen op vluchtmiddelen als medicijnen die slechts tijdelijk stress wegdrukken.

Iemand heeft ooit gezegd, dat mensen slechts 10% van hun mentale capaciteit gebruiken. En zelfs die kleine hoeveelheid wordt slecht gebruikt, of op zo’n manier dat er onnodige stress ontstaat. Probeer te achterhalen hoe uw geest werkt en neem wat van de druk weg door niet te willen nastreven wat niet in uw bereik ligt, maar werk er geleidelijk naar toe. Als Allah en Zijn Boodschapper ﷺ met u tevreden zijn, zal al het wereldse zonder veel ergernis zelf naar u toekomen.

De Rooh (ziel) is een middel om de transcendentale elementen van je wezen te beschrijven, dat wil zeggen, de innerlijke bron waaruit je de diepere betekenis van je leven en je inspiratie put. Via de Rooh kun je in contact komen met onvermoede capaciteiten in jezelf en anderen, ook wel latent management genoemd. Religie heeft voor veel mensen haar betekenis verloren, ook voor moslims. Ja, zij beginnen te vasten in de heilige maand Ramadān Sharīf zonder de maan te hebben aanschouwt. En als hun gebeden door Allah niet verhoort of niet direct vervuld wordt, omdat zij arrogant zijn en zich niet aan de Shari’ah hebben gehouden, dan volgt stress. Dit leidt tot fitnah (onenigheid, twist) onder vele familieleden en naaste relaties was uitmunt in stress. Sommigen zien de oorzaak hiervan in de leegheid, de innerlijke wanhoop en het gebrek aan visie van de moderne westerse samenleving.

De archetypische en transcendentale psychologie (psychoanalyse) biedt een alternatieve methode voor het ontdekken en ontwikkelen van je hogere zelf. Zelfs degenen die niet gelovig zijn moeten erkennen dat de spirituele en bezielde dimensie noodzakelijk is om gezond te blijven en je mogelijkheden te realiseren en te verbreden. Er bestaan meerdere methoden om in contact te komen met de Rooh. Voor veel mensen zijn de onderstaande technieken waardevol gebleken:

• Retraite: je terugtrekken uit allerlei soorten afleidingen om naar de diepte van je Rooh te luisteren.
• Zikr (meditatie) en namāz (gebed).
• Esthetische ervaringen met islamitische kunst (kaligrafie), muziek (naat met dafla, Qawali, Sama), natuur (landschapen, genot van vrije dieren zoals vogels in het bos).
• Religieuze rituelen en ceremonies (namāz in groepsverband, Juma [vrijdaggebed], Djalse, Naat-e-Mehfil).
• Symboolduiding (perceptie) naar aanleiding van dromen en actieve fantasieën.

Wa ma ‘alayna illalbalaq.

Referentie

• Al Qur’ān
• Alahazrat Ahmad Raza Khan (ra), Razvi model of personality formation
• Tafsir Ibn Kathīr
• Tafsir al Jalālayn
• Wijsman, E., Psychologie en Sociologie, 1991

[1] Tafsir al-Jalālayn is een van de meest significante tafāsir (commentaar) voor de studie van de Qur’ān. Het is samengesteld door de twee “Jalals”, namelijk Jalal al-Dīn al-Mahalli (overleden 864 AH / 1459) en zijn leerling Jalal al-Dīn al-Suyuti (overleden 911 AH / 1505), Tafsir al-Jalālayn is algemeen beschouwd als een van de meest toegankelijke werken van de Qur’ān exegese vanwege zijn eenvoudige stijl en één volume lengte.

[2] Ibn Kathīr (1301–1373) schreef een beroemd tafsir op de Qur’ān genoemd Tafsir al-Qur’ān al-‘Azīm die bepaalde Hadith, of uitspraken van Profeet Mohammed  verbonden zijn, en uitspraken van de Sahāba gerelateerd aan Qur’ān verzen. Tafsir Ibn Kathīr is beroemd in de hele islamitische wereld en is heden onder de moslims in de westerse wereld een van de meest gebruikte uitleg van de Qur’ān.